آلو در منابع طب ایرانی

نویسنده: دکتر مجید بازدید وحدتی

 ۱. آلو و ارقام آن

 «اِجّاص» كه به فارسي «آلو» ناميده مي شود، ميوه اي است داراي اصناف مختلف بستاني و كوهي كه به رنگ هاي مختلف وجود دارد و ارقام سياه و زرد و بزرگ و كوچك دارد. وقتي اجاص به طور مطلق مورد استفاده قرار مي گيرد منظور آلوي زرد بخارايي است، ميوه اي به رنگ زرد كهربايي شفاف مِي خوش۱ با طعمي نيكو. اين صنف از آلو تنها در خراسان ثمر مي دهد و بهترين نوع آلو است. بعد از آلوي بخارا، آلوي سياه فارسي است و بعد آلوي طبري كه در مخزن الادويه از آن به نيشوق نيز ياد شده است و بعد يك نوع آلوي دمشقي مي باشد كه اين نوع آلو قابض است.. از ارقام ديگر آلو نوع زرد و كوچك آن است كه در زبان يوناني ّ آن را «أدرِك» و به فارسي «آلوچه» مي نامند كه مصغر آلو است. آلوچه نسبت به آلو نازك تر، سردتر و لطيف تر است. آلوچه ي سفيد را شاه آلو يا آلوچه ي سلطاني گويند. در مخزن الادويه اشاره شده است كه به آلوچه ي سلطاني و نيشوق نيز أدرك گفته مي شود. برخي از ارقام آلوچه سرخ رنگ هستند و يك نوع سرخ آن بسيار ترش است. ميوه ي خشك شده ي آلوچه ي ترش رنگي سياه و كبود دارد و صنف كوهي آن از صنف بستاني اش داراي درخت كوچك تري است، ترش تر بوده و شيرين نمي گردد و قدرت قبض بسيار بالايي نيز دارد.

۲. مزاج آلو

طبيعت و مزاج آلو به طور كلي سرد و تر است. آلوي مّز، يعني زرد مِي خوش، سرد در وسط دوم و تر در آخر آن است. آلوي رسيده ي سياه و شيرين نيز سرد در اول و تر در دوم است . اگر آلو گوشتي و پوست نازك باشد با كمي طعم مايل به تلخي، قوت قابضه ي اندك دارد. به طور كلي برودت آلوي ترش بيشتر از آلوي شيرين است و نارس ترش آن سرد در وسط دوم و تر در آخر آن است. برگ آلو سرد در اول و خشك بوده و با قوت قابضه همراه است. در مورد طبيعت أدرك نيز گفته اند در اول سرد و رسيده ي آن در دوم تر است

۳. خواص آلو

آلو از اغذيه ي قليل الغذاء به شمار مي رود. ملین است و مزلِق به خصوص اگر تازه باشد؛ چرا كه لزوجت و رطوبت دارد. حكيم عقيلي در مورد آلو نوشته است خوردن آن به خصوص نوع مي خوش و ترش آن قبل از طعام براي صداع حار و تب هاي ّ صفراوي مفيد است. مطفاي حدت صفرا و قي صفراوي و تشنگي ّ و حرارت دل و حدت و التهاب آن و خارش بدن و مسهل صفراي رقيق و دافع تهوع صفراوي است. آلوي شيرين در تليين، نرم و اطلاق بطن۳ بيشتر مؤثر است. آلوي ترش نيز مي تواند به روان كردن شكم كمك كند به سبب قوت تقطيع و تلطيفي كه دارد؛ زيرا به طور كلي هر آنچه كه حامضه ي مقطِعه ي ملطفه باشد۴ فضول معده و امعاء را تلطيف و تقطيع نموده دفع مينمايد و اگر معده و امعاء عاري از فضول بود، كه چنين چيزي نادر است، موجب قبض و حبس مي گردد. پس آلوي سياه به سبب لزوجت و رطوبتي كه دارد تليين بطن مينمايد و مسهل است. آن نوع از آلو كه كوچك و صلب و قابض باشد خوردن آن بد است به جهت آن كه غيرلذيذ بوده و ملين و مطلِق نيست. از مصلحات آلو ماءالعسل است كه در اطلاق معين آلو است و ضرر آن را نيز دفع مي كند. كسي كه مشكل طحال دارد سزاوار است آلو را پيش از طعام تناول كند و تا منحدر نگردد مبادرت به خوردن طعام ننمايد. آلو براي جوشش بدن اطفال نيز مفيد است. اگر آلوي خشك را با آب پخته و صاف نموده، با ترنجبين و نبات و يا عسل و يا شكر بياشامند مسهل صفرا بوده و به جهت تليين طبيعت و رفع تشنگي نافع است. آلوي سفيد ديرهضم است و مانند ترش و مي خوش مسهل نيست و خوردن آن سبب دوا و علاج ندارد. آلوي كوهي را، كه ترش است و رنگ بعضي از آن سرخ است، ميپزند و به دست ماليده ميگذارند تا زماني كه غليظ و به سرحد انقعاد رسد و از آن قرص به شكل گرده نان تنك ساخته و به جهت اصلاح غذاي بيماران استفاده مي كنند. اجاص بري را اگر با گلاب يا طلا جوش دهند براي معده مضر است و موجب حبس شكم است. جويدن شكوفه آن باعث قطع نزله و ضماد آن بر سر جهت صداع حار نافع است. غرغره و مضمضه به طبيخ برگ و بيخ آن جهت منع نزلات دماغي و ورم لوزتين و لهات و تقويت لثه و آشاميدن آن جهت رفع كرم معده مفيد است. ضماد برگ آن با سركه بر زير ناف جهت كشتن كرم امعاء مجرب است. اما در مورد خواص أدرك يا آلوچه گفته اند كه در فرونشاندن حرارت و ترقيق مواد، قائم مقام تمر هندي و مسكن حدت صفرا است. رسيده ي آن ملين طبع و نارس آن مسهل به عصر و قاطع قي مي باشد. آب آلوچه ي رسيده جهت سرفه ي حار و صاحب دق بغايت مفيد بوده و آب برگ آن كشنده كرم معده است. صمغ آلو را كه صمغ فارسي نامند گرم تر از صمغ عربي و خشكي آن كمتر است و براي سرفه و نيز براي شكستن سنگ مثانه و درمان زخم ها نافع است. اكتحال۵ آن جهت حدت بصر و ضماد آن با سركه جهت قوبا مفيد است. تمر هندي از ميوه هايي است كه مي توان آن را بدل آلو دانست.

۴. مصلح

مصلح آلو در مبرودين ماءالعسل، مصطكي و كندر است. براي دفع ضرري كه آلو به دماغ مي رساند عناب و به جهت اصلاح ضرر آن به معده گل قند نافع است. آلوچه نيز مانند آلو مفسد ّ معده بوده و نفاخ است و گل قند مصلح آن مي باشد.

۵. ترکیبات

از جمله مركباتي كه با آلو ساخته مي شود رب آلو است كه سرد و تر و ملين طبع و مسكن عطش است و در تب هاي حاره و التهاب مواد مفيد است. از ساير مركبات آلو مي توان به اجاصيه (آش آلو)، رب، مربا، سكنجبين اشاره نمود كه در قرابادين كبير [۲ [آمده است.

منابع:

[۱ [عقيلي خراساني شيرازي، محمد حسين. مخزن الادويه
[۲ [عقيلي خراساني شيرازي، محمدحسين. قرابادين كبير
[۳ [مؤمن تنكابني، ميرمحمد. تحفة المؤمنين
[۴ [انصاري شيرازي، علي بن حسين. اختيارات بديعي
[۵ [هروى، موفق الدين منصور بن على. الابنية عن حقائق الادوية (يا روضة الأنس و منفعة النفس

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.